+++
title = "مقدمه‌ای بر صفحه‌بندی"
weight = 8
path = "fa/paging-introduction"
date = 2019-01-14

[extra]
# Please update this when updating the translation
translation_based_on_commit = "f692c5b377460e872bca2d3fcec787f4a0d1ec9b"
# GitHub usernames of the people that translated this post
translators = ["hamidrezakp", "MHBahrampour"]
rtl = true
+++

در این پست _صفحه‌بندی_، یک طرح مدیریت حافظه بسیار رایج که ما نیز برای سیستم‌عامل خود استفاده خواهیم کرد، معرفی می‌شود. این پست توضیح می‌دهد که چرا ایزوله سازی حافظه مورد نیاز است، قطعه‌بندی چگونه کار می‌کند، _حافظه مجازی_ چیست و چگونه صفحه‌بندی مشکلات تقسیم حافظه را حل می کند. همچنین طرح جدول‌های صفحه چند سطحی را در معماری x86_64 بررسی می‌کند.

<!-- more -->

این بلاگ بصورت آزاد روی [گیت‌هاب] توسعه داده شده است. اگر شما مشکل یا سوالی دارید، لطفاً آن‌جا یک ایشو باز کنید. شما همچنین می‌توانید [در زیر] این پست کامنت بگذارید. منبع کد کامل این پست را می‌توانید در بِرَنچ [`post-08`][post branch] پیدا کنید.

[گیت‌هاب]: https://github.com/phil-opp/blog_os
[در زیر]: #comments
<!-- fix for zola anchor checker (target is in template): <a id="comments"> -->
[post branch]: https://github.com/phil-opp/blog_os/tree/post-08

<!-- toc -->

## محافظت از حافظه

یکی از وظایف اصلی یک سیستم‌عامل جداسازی (ایزوله کردن) برنامه‌ها از یکدیگر است. به عنوان مثال، مرورگر وب شما نباید در کار ویرایشگر متن تداخلی ایجاد کند. برای دستیابی به این هدف، سیستم‌عامل‌ها از قابلیتی سخت‌افزاری استفاده کرده تا اطمینان حاصل کنند که حافظه مربوط به یک پروسه، توسط پروسه‌ای دیگر غیر قابل دسترس است. رویکردهای مختلفی وجود دارد که به سخت‌افزار و پیاده‌سازی سیستم عامل بستگی دارد.

به عنوان مثال‌، برخی از پردازنده‌های ARM Cortex-M (برای سیستم‌های تعبیه شده استفاده می‌شوند) دارای یک [_واحد محافظت از حافظه_] (Memory Protection Unit: MPU) هستند، که به شما این امکان را می‌دهد که تعداد کمی از ناحیه حافظه (مانند 8) را با مجوزهای دسترسی متفاوت تعریف کنید (به عنوان مثال عدم دسترسی، فقط خواندنی، خواندنی-نوشتنی). در هر دسترسی به حافظه، MPU اطمینان حاصل می‌کند که آدرس در ناحیه‌ای با مجوزهای دسترسی صحیح قرار دارد و در غیر این‌صورت یک استثنا ایجاد می‌کند. با تغییر ناحیه و مجوزهای دسترسی در هر تعویض پروسه (ترجمه: process switch)، سیستم‌عامل می‌تواند اطمینان حاصل کند که هر پروسه فقط به حافظه خود دسترسی پیدا می‌کند و بنابراین پروسه‌ها را ایزوله می‌کند.

[_واحد محافظت از حافظه_]: https://developer.arm.com/docs/ddi0337/e/memory-protection-unit/about-the-mpu

در x86، سخت‌افزار از دو روش مختلف برای محافظت از حافظه پشتیبانی می‌کند: [قطعه‌بندی] و [صفحه‌بندی].

[قطعه‌بندی]: https://en.wikipedia.org/wiki/X86_memory_segmentation
[صفحه‌بندی]: https://en.wikipedia.org/wiki/Virtual_memory#Paged_virtual_memory

## قطعه‌بندی

قطعه‌بندی قبلاً در سال 1978 برای افزایش میزان حافظه‌‌ی آدرس پذیر معرفی شده بود. وضعیت در آن زمان این بود که پردازنده‌ها فقط از آدرس‌های 16 بیتی استفاده می‌کردند که باعث کاهش حافظه آدرس پذیر به 64KiB می‌شد. برای دسترسی بیشتر از این 64KiB،‌ ثبات‌های قطعه‌ی اضافی معرفی شدند که هر کدام حاوی یک offset هستند. پردازنده به طور خودکار این آفست را بر روی هر دسترسی به حافظه اضافه می‌کند، بنابراین حداکثر ۱ مگابایت حافظه قابل دسترسی است.

بسته به نوع دسترسی به حافظه، ثبات قطعه به طور خودکار توسط پردازنده انتخاب می‌شود: برای دستورالعمل‌های واکشی (ترجمه: fetching)، از کد `CS` و برای عملیات‌های پشته (push/pop) پشته قطعه `SS` استفاده می‌شود. سایر دستورالعمل‌ها ازقطعه‌ی داده `DS` یا قطعه‌ی اضافه `ES` استفاده می‌کنند. بعدها دو ثبات قطعه‌ی اضافی `FS` و `GS` اضافه شدند که می‌توانند آزادانه مورد استفاده قرار گیرند.

در نسخه اول قطعه‌بندی، ثبات‌های قطعه مستقیماً شامل آفست بودند و هیچ كنترل دسترسی انجام نمی‌شد. بعدها با معرفی [_حالت محافظت شده_] این مورد تغییر کرد. هنگامی که پردازنده در این حالت اجرا می‌شود، توصیف کنندگان قطعه شامل یک فهرست در یک [_جدول توصیف‌کننده_] محلی یا سراسری هستند - که علاوه بر آدرس آفست - اندازه و مجوزهای دسترسی را نیز در خود دارد. با بارگذاری جدول‌‌های توصیف‌کننده سراسری/محلی برای هر فرآیند که دسترسی حافظه را به ناحیه حافظه خود فرآیند محدود می‌کند، سیستم‌عامل می‌تواند فرایندها را از یکدیگر جدا کند.

[_حالت محافظت شده_]: https://en.wikipedia.org/wiki/X86_memory_segmentation#Protected_mode
[_جدول توصیف‌کننده_]: https://en.wikipedia.org/wiki/Global_Descriptor_Table

با اصلاح آدرس‌های حافظه قبل از دسترسی واقعی، قطعه‌بندی از تکنیکی استفاده کرده است که اکنون تقریباً در همه جا استفاده می شود: _حافظه مجازی‌_.

### حافظه مجازی

ایده پشت حافظه مجازی این است که آدرس‌های حافظه را از دستگاه ذخیره‌سازی فیزیکی زیرین، دور کنید. به جای دسترسی مستقیم به دستگاه ذخیره‌سازی، ابتدا مرحله ترجمه انجام می‌شود. برای قطعه‌بندی، مرحله ترجمه، افزودن آدرس آفست قطعه‌ی فعال است. تصور کنید یک برنامه به آدرس حافظه `0x1234000` در قطعه‌ای با آفست` 0x1111000` دسترسی پیدا کند: آدرسی که واقعاً قابل دسترسی است `0x2345000` است.

برای تمایز بین دو نوع آدرس، به آدرس‌های قبل از ترجمه _مجازی_ و به آدرس‌های بعد از ترجمه _فیزیکی_ گفته می‌شود. یک تفاوت مهم بین این دو نوع آدرس این است که آدرس‌های فیزیکی منحصربه‌فرد هستند و همیشه به همان مکان حافظه متمایز اشاره دارند. از طرف دیگر آدرس‌های مجازی به تابع ترجمه بستگی دارد. کاملاً ممکن است که دو آدرس مجازی مختلف به همان آدرس فیزیکی اشاره داشته باشند. همچنین، آدرس‌های مجازی یکسان می‌توانند هنگام استفاده از توابع ترجمه مختلف، به آدرس‌های فیزیکی مختلفی مراجعه کنند.

برای مثال هنگامی که می‌خواهید یک برنامه را دو بار بصورت موازی اجرا کنید، این خاصیت مفید است.

![Two virtual address spaces with address 0–150, one translated to 100–250, the other to 300–450](segmentation-same-program-twice.svg)

در اینجا همان برنامه دو بار اجرا می‌شود ، اما با تابع‌های ترجمه مختلف. نمونه اول دارای آفست قطعه 100 است، بنابراین آدرس‌های مجازی 0–150 به آدرس های فیزیکی 100–250 ترجمه می‌شوند. نمونه دوم دارای آفست قطعه 300 است، که آدرس‌های مجازی 0–150 را به آدرس‌های فیزیکی 300–450 ترجمه می‌کند. این به هر دو برنامه این امکان را می‌دهد تا بدون تداخل با یکدیگر کد یکسانی را اجرا کنند و از آدرس‌های مجازی یکسان استفاده کنند.

مزیت دیگر این است که برنامه‌ها می‌توانند در مکان‌های حافظه فیزیکی دلخواه قرار بگیرند، حتی اگر از آدرس‌های مجازی کاملاً متفاوتی استفاده کنند. بنابراین، سیستم‌عامل می‌تواند از مقدار کامل حافظه موجود بدون نیاز به کامپایل مجدد برنامه‌ها استفاده کند.

### تکه‌تکه شدن

تمایز بین آدرس‌های مجازی و فیزیکی قطعه‌بندی را واقعا قدرتمند می‌کند. با این حال، مشکل تکه‌تکه شدن (ترجمه: fragmentation) دارد. به عنوان مثال، تصور کنید که می‌خواهیم نسخه سوم برنامه‌ای را که در بالا دیدیم اجرا کنیم:

![Three virtual address spaces, but there is not enough continuous space for the third](segmentation-fragmentation.svg)

هیچ راهی برای نگاشت کردن نمونه سوم برنامه روی حافظه مجازی بدون همپوشانی وجود ندارد، حتی اگر حافظه آزاد بیش از اندازه کافی در دسترس باشد. مشکل این است که ما به حافظه _یکپارچه_ نیاز داریم و نمی‌توانیم از تکه‌های کوچک استفاده کنیم.

یکی از راه‌های مقابله با این تکه‌تکه شدن، وقفه/مکث (pause) در اجرا است، انتقال قسمت‌های استفاده شده حافظه به سمت یکدیگر تا این قسمت‌ها به هم بچسبند و فضای تکه‌تکه شده بین آن‌ها پر شود، سپس به روزرسانی ترجمه و اجرای مجدد آن است:

![Three virtual address spaces after defragmentation](segmentation-fragmentation-compacted.svg)

اکنون فضای یکپارچه کافی برای شروع نمونه سوم برنامه ما وجود دارد.

نقطه ضعف این فرآیند یکپارچه‌سازی (ترجمه: defragmentation) قطعات این است که نیاز به کپی کردن مقدار زیادی حافظه است که باعث کاهش کارایی می‌شود. همچنین لازم است قبل از اینکه حافظه بیش از حد تکه‌تکه شود، این کار به طور منظم انجام شود. این باعث می‌شود کارایی غیرقابل پیش‌بینی باشد، زیرا برنامه‌ها به طور تصادفی دچار وقفه می‌شوند و ممکن است ناپاسخگو (ترجمه: unresponsive) شوند.

مشکل تکه‌تکه شدن یکی از دلایلی است که قطعه‌بندی دیگر توسط اکثر سیستم‌ها استفاده نمی‌شود. در واقع‌، قطعه‌بندی حتی در حالت 64 بیتی روی x86 دیگر پشتیبانی نمی‌شود. در عوض از _صفحه‌بندی_ استفاده می‌شود، که به طور کامل از مشکل تکه‌تکه شدن جلوگیری می‌کند.

## صفحه‌بندی

ایده این است که هر دو فضای حافظه مجازی و فیزیکی را به بلوک‌های کوچک و با اندازه ثابت تقسیم کنید. بلوک‌های فضای حافظه مجازی _صفحه‌ها_ و بلوک‌های فضای آدرس فیزیکی _قاب‌ها_ نامیده می‌شوند. هر صفحه را می‌توان به صورت جداگانه به یک قاب نگاشت کرد‌، که باعث می‌شود ناحیه حافظه بزرگتر در قاب‌های فیزیکی غیر یکپارچه تقسیم شوند.

اگر مثالِ فضای حافظه تکه‌تکه شده را خلاصه کنیم، مزیت این امر قابل مشاهده می‌شود، اما این بار به جای قطعه‌بندی از صفحه‌بندی استفاده می‌کنیم:

![With paging the third program instance can be split across many smaller physical areas](paging-fragmentation.svg)

در این مثال یک صفحه با اندازه 50 بایت داریم، به این معنی که هر یک از ناحیه حافظه ما در سه صفحه تقسیم شده است. هر صفحه به صورت جداگانه به یک قاب نگاشت می‌شود، بنابراین می‌توان یک منطقه حافظه مجازی یکپارچه را به قاب‌های فیزیکی غیر یکپارچه نگاشت کرد. که به ما این امکان را می‌دهد تا نمونه سوم برنامه را بدون انجام هرگونه یکپارچه‌سازی شروع کنیم.

### تکه‌تکه شدن مخفی

در مقایسه با قطعه‌بندی‌، صفحه‌بندی به جای چند منطقه بزرگ و متغیر، از تعداد زیادی ناحیه حافظه کوچک و ثابت استفاده می‌کند. از آن‌جا که هر قاب دارای اندازه یکسانی است، هیچ قابی وجود ندارد که از سایز صفحه‌های موجود کوچکتر باشد، پس تکه‌تکه شدن رخ نمی‌دهد.

یا _به نظر_ می‌رسد که هیچ تکه‌تکه‌ شدنی رخ نمی‌دهد. هنوز یک نوع تکه‌تکه‌ شدن نخفی وجود دارد، به اصطلاح _تکه‌تکه شدن داخلی_. تکه‌تکه شدن داخلی اتفاق می‌افتد زیرا همه ناحیه حافظه دقیقاً مضربی از اندازه صفحه نیستند. برنامه‌ای با اندازه 101 را در مثال بالا تصور کنید: هنوز به سه صفحه با اندازه 50 نیاز دارد، بنابراین 49 بایت بیش از حد مورد نیاز اشغال می‌کند. برای تمایز بین دو نوع تکه‌تکه‌ شدن، نوعی تکه‌تکه‌ شدنی که هنگام استفاده از قطعه‌بندی اتفاق می‌افتد، _قطعه‌بندی خارجی_ نامیده می‌شود.

تکه‌تکه شدن داخلی تأسف آور است، اما اغلب بهتر از تکه‌تکه شدن خارجی است که با قطعه‌بندی رخ می‌دهد. این هنوز حافظه را هدر می‌دهد، اما به یکپارچه‌سازی نیاز ندارد و میزان تکه‌تکه شدن را قابل پیش‌بینی می‌کند (به طور متوسط نیم صفحه در هر منطقه حافظه).

### جدول صفحه‌ها

دیدیم که هر یک از میلیون‌ها صفحه بالقوه به صورت جداگانه در یک قاب نگاشت می‌شوند. این اطلاعات نگاشت باید در جایی ذخیره شود. قطعه‌بندی برای هر منطقه حافظه فعال از یک ثبات انتخابگرِ قطعه‌ی جداگانه استفاده می‌کند، که برای صفحه‌بندی امکان پذیر نیست زیرا صفحات بیشتری نسبت به ثبات‌ها وجود دارد. در عوض صفحه‌بندی از یک ساختار جدول به نام _page table_ برای ذخیره اطلاعات نگاشت استفاده می کند.

برای مثال بالا، جدول‌های صفحه به صورت زیر است:

![Three page tables, one for each program instance. For instance 1 the mapping is 0->100, 50->150, 100->200. For instance 2 it is 0->300, 50->350, 100->400. For instance 3 it is 0->250, 50->450, 100->500.](paging-page-tables.svg)

می‌بینیم که هر نمونه‌ی برنامه جدول صفحه خاص خود را دارد. یک اشاره‌گر به جدولی که در حال حاضر فعال است، در یک رجیستر مخصوص CPU ذخیره می‌شود. در `x86`، این ثبات `CR3` است. وظیفه سیستم‌عامل این است که قبل از اجرای هر نمونه‌ی برنامه، این رجیستر را با اشاره‌گر به جدول صفحه‌ی صحیح بارگذاری کند.

در هر دسترسی به حافظه، CPU اشاره‌گر جدول را از ثبات می‌خواند و قاب نگاشته شده را برای صفحه قابل دسترسی در جدول جستجو می‌کند. این کار کاملاً بصورت سخت‌افزاری و کاملاً شفاف برای برنامه‌ی در حال اجرا، انجام می‌شود. برای سرعت بخشیدن به روند ترجمه، بسیاری از معماری‌های CPU حافظه پنهان (ترجمه: cache) ویژه‌ای دارند که نتایج آخرین ترجمه‌ها را به خاطر می‌سپارد.

بسته به معماری، ورودی‌های جدول صفحه همچنین می‌توانند ویژگی‌هایی مانند مجوزهای دسترسی را در فیلد پرچم‌ها ذخیره کنند. در مثال بالا، پرچم "r/w" صفحه را، خواندنی و قابل نوشتن می‌کند.

### جدول های صفحه چند سطحی

جدول‌های صفحه ساده که اخیراً دیدیم در فضاهای آدرس بزرگتر مشکل دارند: آن‌ها حافظه را هدر می‌دهند. به عنوان مثال، برنامه‌ای را تصور کنید که از چهار صفحه مجازی `0`، `000_000_1`، `050_000_1` و `100_000_1` استفاده کند (ما از `_` به عنوان جداکننده هزاران استفاده می‌کنیم):

![Page 0 mapped to frame 0 and pages `1_000_000`–`1_000_150` mapped to frames 100–250](single-level-page-table.svg)

این فقط به 4 قاب فیزیکی نیاز دارد، اما جدول صفحه بیش از یک میلیون ورودی دارد. ما نمی‌توانیم ورودی‌های خالی را حذف کنیم زیرا در این صورت CPU دیگر نمی‌تواند مستقیماً به ورودی صحیح در فرآیند ترجمه پرش کند (به عنوان مثال، دیگر تضمین نمی‌شود که صفحه چهارم از ورودی چهارم استفاده کند).

برای کاهش حافظه هدر رفته، می‌توانیم از یک **جدول صفحه دو سطحی** استفاده کنیم. ایده این است که ما از جدول‌های صفحه مختلف برای ناحیه آدرس مختلف استفاده می‌کنیم. یک جدول اضافی با عنوان جدول صفحه _level 2_ شامل نگاشت بین ناحیه آدرس و جدول‌های صفحه (سطح 1) است.

این بهتر است با یک مثال توضیح داده شود. بیایید تعریف کنیم که هر جدول صفحه 1 سطح مربوط به منطقه‌ای با اندازه `000_10` است. سپس جدول‌های زیر برای مثال نگاشت بالا وجود دارد:

![Page 0 points to entry 0 of the level 2 page table, which points to the level 1 page table T1. The first entry of T1 points to frame 0, the other entries are empty. Pages `1_000_000`–`1_000_150` point to the 100th entry of the level 2 page table, which points to a different level 1 page table T2. The first three entries of T2 point to frames 100–250, the other entries are empty.](multilevel-page-table.svg)

صفحه 0 در اولین بایت منطقه `000_10` قرار می‌گیرد، بنابراین از اولین ورودی جدول صفحه سطح 2 استفاده می‌کند. این ورودی به جدول صفحه 1 سطح T1 اشاره دارد که مشخص می کند صفحه `0` به قاب `0` اشاره می‌کند.

صفحات `000_000_1` ،`050_000_1` و `100_000_1` همگی در منطقه صدم `000_10` بایت قرار می‌گیرند، بنابراین آن‌ها از ورودی صدم در جدول صفحه سطح 2 استفاده می‌کنند. این ورودی در جدول سطح 1 صفحه T2 متفاوت است که سه صفحه را با قاب‌های `100`، `150` و `200` نگاشت می‌کند. توجه داشته باشید که آدرس صفحه در جدول‌‌های سطح 1 شامل آفست منطقه نیست، به عنوان مثال، ورودی صفحه `050_000_1` فقط `50` است.

ما هنوز 100 ورودی خالی در جدول سطح 2 داریم، اما بسیار کمتر از یک میلیون ورودی خالیِ قبل است. دلیل این پس‌انداز این است که نیازی به ایجاد جدول‌های صفحه سطح 1 برای ناحیه حافظه نگاشت نشده بین `000_10` و `000_000_1` نداریم.

قاعده جدول‌های صفحه دو سطحی را می‌توان به سه، چهار یا بیشتر سطح گسترش داد. سپس ثبات جدول صفحه به جدول بالاترین سطح اشاره می‌کند، که به جدول سطح پایین بعدی اشاره می‌کند، که به سطح پایین بعدی اشاره می‌کند و این روال ادامه پیدا می‌کند. جدول صفحه سطح 1 سپس به قاب نگاشته شده اشاره می‌کند. این قاعده را به صورت کلی،‌ جدول صفحات _چند سطحی_ \(ترجمه: multilevel) یا _سلسله مراتبی‌_ \(ترجمه: hierarchical) می‌نامند.

اکنون که از نحوه کار جدول‌های صفحه‌بندی و صفحه‌های چند سطحی مطلع شدیم، می‌توانیم به نحوه پیاده‌سازی در معماری x86_64 توجه کنیم (در ادامه فرض می‌کنیم CPU در حالت 64 بیتی کار می‌کند).

## صفحه‌بندی در x86_64

معماری x86_64 از جدول صفحه 4 سطحی و اندازه صفحه 4KiB استفاده می‌کند. هر جدول صفحه، مستقل از سطح، دارای اندازه ثابت 512 ورودی است. اندازه هر ورودی 8 بایت است، پس بزرگی هر جدول 8B * 512 = 4KiB است و بنابراین دقیقاً در یک صفحه قرار می‌گیرد.

اندیس جدول صفحه برای سطح مستقیماً از آدرس مجازی مشتق می‌شود:

![Bits 0–12 are the page offset, bits 12–21 the level 1 index, bits 21–30 the level 2 index, bits 30–39 the level 3 index, and bits 39–48 the level 4 index](x86_64-table-indices-from-address.svg)

می‌بینیم که هر اندیس جدول از 9 بیت تشکیل شده است، که منطقی است زیرا هر جدول دارای 512 = 9^2 ورودی است. کمترین 12 بیت در صفحه 4KiB آفست هستند (2^12 بایت = 4 کیلوبایت). بیت های 48 تا 64 کنار گذاشته می‌شوند، به این معنی که x86_64 در واقع 64 بیتی نیست زیرا فقط از آدرس های 48 بیتی پشتیبانی می‌کند.

[جدول صفحه 5 سطحی]: https://en.wikipedia.org/wiki/Intel_5-level_paging

حتی اگر بیت‌های 48 تا 64 کنار گذاشته‌شوند، نمی‌توان آن‌ها را روی مقادیر دلخواه تنظیم کرد. در عوض، همه بیت‌های این محدوده باید کپی از بیت 47 باشند تا آدرس‌ها منحصربه‌فرد باشند و extension های آینده مانند [جدول صفحه 5 سطحی] را ممکن کنند. این _sign-extension_ نامیده می‌شود زیرا بسیار شبیه به [extension علامت در مکمل دو] است. وقتی آدرس به درستی امضا نشده باشد، CPU یک استثنا را ارائه می‌دهد.

[extension علامت در مکمل دو]: https://en.wikipedia.org/wiki/Two's_complement#Sign_extension

شایان ذکر است که پردازنده‌های اخیر "Ice Lake" اینتل به صورت اختیاری از [جدول‌های صفحه 5 سطحی] پشتیبانی می‌کنند تا آدرس‌های مجازی را از 48 بیتی به 57 بیتی گسترش دهند. با توجه به این‌که بهینه‌سازی هسته ما برای یک CPU خاص در این مرحله منطقی نیست، ما در این پست فقط با جدول‌های صفحه 4 سطحیِ استاندارد کار خواهیم کرد.

[جدول‌های صفحه 5 سطحی]: https://en.wikipedia.org/wiki/Intel_5-level_paging

### مثالی از ترجمه

بیایید مثالی بزنیم تا با جزئیات بفهمیم که روند ترجمه چگونه کار می‌کند:

![An example 4-level page hierarchy with each page table shown in physical memory](x86_64-page-table-translation.svg)

آدرس فیزیکی جدول صفحه سطح 4 که در حال حاضر فعال می‌باشد، و ریشه جدول صفحه سطح 4 است، در ثبات `CR3` ذخیره می‌شود. سپس هر ورودی جدول صفحه به قاب فیزیکی جدول سطح بعدی اشاره می‌کند. سپس ورودی جدول سطح 1 به قاب نگاشت شده اشاره می‌کند. توجه داشته باشید که تمام آدرس‌های موجود در جدول‌های صفحه فیزیکی هستند، به جای این‌که مجازی باشند، زیرا در غیر این‌صورت CPU نیاز به ترجمه آن آدرس‌ها نیز دارد (که این امر می‌تواند باعث بازگشت بی‌پایان شود).

سلسله مراتب جدول صفحه بالا، دو صفحه را نگاشت می‌کند (به رنگ آبی). از اندیس‌های جدول صفحه می‌توان نتیجه گرفت که آدرس‌های مجازی این دو صفحه `0x803FE7F000` و `0x803FE00000` است. بیایید ببینیم چه اتفاقی می‌افتد وقتی برنامه سعی می‌کند از آدرس `0x803FE7F5CE` بخواند. ابتدا آدرس را به باینری تبدیل می‌کنیم و اندیس‌های جدول صفحه و آفست صفحه را برای آدرس تعیین می‌کنیم:

![The sign extension bits are all 0, the level 4 index is 1, the level 3 index is 0, the level 2 index is 511, the level 1 index is 127, and the page offset is 0x5ce](x86_64-page-table-translation-addresses.png)

با استفاده از این اندیس‌ها، اکنون می‌توانیم سلسله مراتب جدول صفحه را برای تعیین قاب نگاشته شده برای آدرس دنبال کنیم:

- ما با خواندن آدرس جدول سطح 4 از ثبات `CR3` شروع می‌کنیم.
- اندیس سطح 4 برابر با 1 است، بنابراین ما به ورودی با اندیس 1 آن جدول نگاه می‌کنیم، که به ما می‌گوید جدول سطح 3 در آدرس 16KiB ذخیره شده است.
- ما جدول سطح 3 را از آن آدرس بارگیری می‌کنیم و ورودی با اندیس 0 را مشاهده می‌کنیم، که جدول سطح 2 در 24KiB را به ما نشان می‌دهد.
- اندیس سطح 2 برابر با 511 است، بنابراین ما برای یافتن آدرس جدول سطح 1 به آخرین ورودی آن صفحه نگاه می‌کنیم.
- از طریق ورودی با اندیس 127 جدول سطح 1، ما در نهایت متوجه می‌شویم که صفحه در قاب 12KiB، یا بصورت هگزادسیمال در 0x3000 نگاشت شده است.
- مرحله آخر افزودن آفست صفحه به آدرس قاب است تا آدرس فیزیکی 0x3000 + 0x5ce = 0x35ce بدست آید.

![The same example 4-level page hierarchy with 5 additional arrows: "Step 0" from the CR3 register to the level 4 table, "Step 1" from the level 4 entry to the level 3 table, "Step 2" from the level 3 entry to the level 2 table, "Step 3" from the level 2 entry to the level 1 table, and "Step 4" from the level 1 table to the mapped frames.](x86_64-page-table-translation-steps.svg)

مجوزهای صفحه در جدول سطح 1، مجوز "r" است، که به معنای فقط خواندن است. سخت‌افزار این مجوزها را اعمال می‌کند و اگر بخواهیم در آن صفحه بنویسیم یک استثنا را ایجاد می‌کند. مجوزها در صفحات سطح بالاتر مجوزهای احتمالی را در سطح پایین محدود می‌کنند، بنابراین اگر ورودی سطح 3 را فقط برای خواندن تنظیم کنیم، صفحه‌هایی که از این ورودی استفاده می‌کنند نیز قابل نوشتن نیستند، حتی اگر سطوح پایین‌تر مجوزهای خواندن/نوشتن را مشخص کرده باشند.

توجه به این نکته مهم است که اگرچه این مثال فقط از یک نمونه از هر جدول استفاده می‌کند، به طور معمول از هر سطح در هر فضای آدرس چندین نمونه وجود دارد. در حالت حداکثری، موارد زیر وجود دارد:

- یک جدول سطح 4،
- 512 جدول سطح 3 (زیرا جدول سطح 4 دارای 512 ورودی است)،
- 512 * 512 جدول سطح 2 (زیرا هر 512 جدولِ سطح 3 دارای 512 ورودی است)، و
- 512 * 512 * 512 جدول سطح 1 (512 ورودی برای هر جدول سطح 2).

### قالب جدول صفحه

جدول‌های صفحه در معماری x86_64 اساساً آرایه‌ای از 512 ورودی است. در سینتکس (کلمه: syntax) راست:

```rust
#[repr(align(4096))]
pub struct PageTable {
    entries: [PageTableEntry; 512],
}
```

همان‌طور که با ویژگی `repr` نشان داده شده است، جدول‌های صفحه باید صفحه تراز شوند، یعنی در یک مرز 4KiB تراز شوند. این نیاز تضمین می‌کند که یک جدول صفحه همیشه یک صفحه کامل را پر می‌کند و به بهینه‌سازی اجازه می‌دهد که ورودی‌ها را بسیار جمع و جور کند.

هر ورودی 8 بایت (64 بیت) اندازه دارد و دارای قالب زیر است:

Bit(s) | Name | Meaning
------ | ---- | -------
0 | present | the page is currently in memory
1 | writable | it's allowed to write to this page
2 | user accessible | if not set, only kernel mode code can access this page
3 | write through caching | writes go directly to memory
4 | disable cache | no cache is used for this page
5 | accessed | the CPU sets this bit when this page is used
6 | dirty | the CPU sets this bit when a write to this page occurs
7 | huge page/null | must be 0 in P1 and P4, creates a 1GiB page in P3, creates a 2MiB page in P2
8 | global | page isn't flushed from caches on address space switch (PGE bit of CR4 register must be set)
9-11 | available | can be used freely by the OS
12-51 | physical address | the page aligned 52bit physical address of the frame or the next page table
52-62 | available | can be used freely by the OS
63 | no execute | forbid executing code on this page (the NXE bit in the EFER register must be set)

می‌بینیم که فقط بیت‌های 12–51 برای ذخیره آدرس قاب فیزیکی استفاده می‌شود، بیت‌های باقی‌مانده به عنوان پرچم استفاده می‌شوند یا توسط سیستم‌عامل می‌توانند آزادانه استفاده شوند. این امکان وجود دارد زیرا ما همیشه به یک آدرس تراز شده 4096 بایت، یا به یک جدول صفحه تراز شده با صفحه یا به شروع یک قاب نگاشت شده، اشاره می‌کنیم. این بدان معناست که بیت‌های 0–11 همیشه صفر هستند، بنابراین دلیلی برای ذخیره این بیت‌ها وجود ندارد زیرا سخت‌افزار می‌تواند آن‌ها را قبل از استفاده از آدرس صفر کند. این مورد در بیت‌های 52-63 نیز صدق می‌کند، زیرا معماری x86_64 فقط از آدرس‌های فیزیکی 52 بیتی پشتیبانی می‌کند (همان‌طور که فقط از آدرس‌های مجازی 48 بیتی پشتیبانی می‌کند).

بیایید نگاهی دقیق‌تر به پرچم‌های موجود بیندازیم:

- پرچم `present` صفحات نگاشت شده را از صفحات نگاشته نشده متمایز می‌کند. وقتی حافظه اصلی پر شود می‌توان از آن برای تعویض موقت صفحات روی دیسک استفاده کرد. وقتی متعاقباً به صفحه دسترسی پیدا شد، یک استثنای ویژه به نام _page fault_ اتفاق می‌افتد که سیستم‌عامل می‌تواند با بارگیری مجدد صفحه از دست رفته از دیسک و سپس ادامه برنامه‌، به آن واکنش نشان دهد.
- پرچم‌های `writable` و `no execute` به ترتیب کنترل می‌کنند که آیا محتوای صفحه، «قابل نوشتن» یا «حاوی دستورالعمل‌های اجرایی بودن» هستند.
- پرچم های `accessed` و `dirty` به طور خودکار هنگام پردازش یا نوشتن روی صفحه توسط CPU تنظیم می‌شوند. این اطلاعات می‌تواند توسط سیستم‌عامل مورد استفاده قرار گیرد. به عنوان مثال برای تصمیم‌گیری در مورد تعویض صفحه‌ها یا تغییر محتوای صفحه از آخرین ذخیره روی دیسک.
- پرچم‌های `write through caching` و `disable cache` امکان کنترل حافظه پنهان برای هر صفحه را به صورت جداگانه فراهم می‌کند.
- پرچم `user accessible` یک صفحه را در دسترس کد فضای کاربر قرار می‌دهد، در غیر این‌صورت فقط وقتی CPU در حالت هسته است، قابل دسترسی است. از این ویژگی می‌تواند برای سریع‌تر کردن [فراخوانی‌های سیستم] با نگه داشتن نگاشت هسته در حین اجرای برنامه فضای کاربر مورد استفاده قرار گیرد. با این وجود، آسیب‌پذیری [Spectre] می‌تواند به برنامه‌های فضای کاربر اجازه دهد این صفحات را بخوانند.
- پرچم `global` به سخت‌افزار سیگنال می‌دهد که یک صفحه در تمام فضاهای آدرس موجود است و بنابراین نیازی به حذف شدن از حافظه پنهان ترجمه نیست (به بخش TLB زیر مراجعه کنید) در تعویض‌های فضای آدرس. این پرچم معمولاً همراه با یک پرچم پاک شده `user accessible` برای نگاشت کد هسته در تمام فضاهای آدرس استفاده می‌شود.
- پرچم `large page` با اجازه دادن به ورودی جدول‌های صفحه سطح 2 یا سطح 3، اجازه ایجاد صفحاتی با اندازه بزرگتر را می‌دهد تا مستقیماً به یک قاب نگاشت شده اشاره کنند. با استفاده از این بیت، اندازه صفحه با ضریب 512 افزایش می‌یابد برای هر یک از 2MiB = 512 * 4KiB ورودی‌های سطح 2 یا 1GiB = 512 * 2MiB برای ورودی‌های سطح 3. مزیت استفاده از صفحات بزرگتر این است که به خطوط حافظه پنهان ترجمه کمتر و جدول‌های صفحه کمتر نیاز است.

[فراخوانی‌های سیستم]: https://en.wikipedia.org/wiki/System_call
[Spectre]: https://en.wikipedia.org/wiki/Spectre_(security_vulnerability)

کریت `x86_64` انواع مختلفی را برای [جدول‌های صفحه] و [ورودی‌های] آن‌ها فراهم می‌کند، بنابراین نیازی نیست که خودمان این ساختارها را ایجاد کنیم.

[جدول‌های صفحه]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/structures/paging/page_table/struct.PageTable.html
[ورودی‌های]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/structures/paging/page_table/struct.PageTableEntry.html

### بافر ترجمه Lookaside

یک جدول صفحه 4 سطحی، ترجمه آدرس‌های مجازی را پُر هزینه‌ می‌کند، زیرا هر ترجمه به 4 دسترسی حافظه نیاز دارد. برای بهبود عملکرد، معماری x86_64 آخرین ترجمه‌ها را در _translation lookaside buffer_ یا به اختصار TLB ذخیره می‌کند. و این به ما اجازه می‌دهد تا از ترجمه کردن مجدد ترجمه‌هایی که در حافظه پنهان قرار دارند خودداری کنیم.

برخلاف سایر حافظه‌های پنهان پردازنده، TLB کاملاً شفاف نبوده و با تغییر محتوای جدول‌های صفحه، ترجمه‌ها را به‌روز و حذف نمی‌کند. این بدان معنی است که هسته هر زمان که جدول صفحه را تغییر می‌دهد باید TLB را به صورت دستی به‌روز کند. برای انجام این کار، یک دستورالعمل ویژه پردازنده وجود دارد به نام [`invlpg`] ("صفحه نامعتبر") که ترجمه برای صفحه مشخص شده را از TLB حذف می‌کند، بنابراین دوباره از جدول صفحه در دسترسی بعدی بارگیری می‌شود. TLB همچنین می‌تواند با بارگیری مجدد رجیستر `CR3`، که یک تعویض فضای آدرس را شبیه‌سازی می‌کند، کاملاً فلاش (کلمه: flush) شود. کریت `x86_64` توابع راست را برای هر دو نوع در [ماژول `tlb`] فراهم می‌کند.

[`invlpg`]: https://www.felixcloutier.com/x86/INVLPG.html
[ماژول `tlb`]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/instructions/tlb/index.html

مهم است که به یاد داشته باشید که TLB را روی هر جدول صفحه فلاش کنید، زیرا در غیر این‌صورت پردازنده ممکن است از ترجمه قدیمی استفاده کند، که می‌تواند منجر به باگ‌های غیرقطعی شود که اشکال‌زدایی آن بسیار سخت است.

## پیاده‌سازی

چیزی که ما هنوز به آن اشاره نکردیم: **هسته ما از قبل با صفحه‌بندی اجرا می‌شود**. بوت‌لودری که در پست ["یک هسته مینیمال با Rust"] اضافه کردیم، قبلاً یک سلسله مراتب صفحه‌بندی 4 سطح را تنظیم کرده است که هر صفحه از هسته ما را در یک قاب فیزیکی نگاشت می‌کند. بوت‌لودر این کار را انجام می‌دهد زیرا صفحه‌بندی در حالت 64 بیتی در x86_64 اجباری است.

["یک هسته مینیمال با Rust"]: @/edition-2/posts/02-minimal-rust-kernel/index.fa.md#skht-dyskh-ymyj

این بدان معناست که هر آدرس حافظه‌ای که در هسته خود استفاده کردیم یک آدرس مجازی بود. دسترسی به بافر VGA در آدرس `0xb8000` فقط به این دلیل کار کرد که بوت‌لودر آن صفحه حافظه را نگاشت یکتا (ترجمه: identity mapped) کرد، یعنی صفحه مجازی `0xb8000` را با فریم فیزیکی `0xb8000` نگاشت کرده است.

صفحه‌بندی باعث می‌شود که هسته ما نسبتاً ایمن باشد، زیرا هر دسترسی به حافظه که از مرز خارج شود باعث ایجاد استثنای خطای صفحه، به جای نوشتن روی حافظه فیزیکی تصادفی می‌شود. بوت‌لودر حتی مجوزهای دسترسی صحیح را برای هر صفحه تنظیم کرده است، به این معنی که فقط صفحات حاوی کد قابل اجرا هستند و فقط صفحات داده قابل نوشتن هستند.

### خطاهای صفحه

بیایید سعی کنیم با دسترسی به برخی از حافظه‌های خارج از هسته، باعث ایجاد خطای صفحه شویم. ابتدا، یک کنترل‌کننده خطای صفحه ایجاد می‌کنیم و آن را در IDT ثبت می‌کنیم، به‌طوری که به جای یک [خطای دوگانه] یک استثنای خطای صفحه مشاهده می‌کنیم:

[خطای دوگانه]: @/edition-2/posts/06-double-faults/index.fa.md

```rust
// in src/interrupts.rs

lazy_static! {
    static ref IDT: InterruptDescriptorTable = {
        let mut idt = InterruptDescriptorTable::new();

        […]

        idt.page_fault.set_handler_fn(page_fault_handler); // new

        idt
    };
}

use x86_64::structures::idt::PageFaultErrorCode;
use crate::hlt_loop;

extern "x86-interrupt" fn page_fault_handler(
    stack_frame: InterruptStackFrame,
    error_code: PageFaultErrorCode,
) {
    use x86_64::registers::control::Cr2;

    println!("EXCEPTION: PAGE FAULT");
    println!("Accessed Address: {:?}", Cr2::read());
    println!("Error Code: {:?}", error_code);
    println!("{:#?}", stack_frame);
    hlt_loop();
}
```

ثبات [`CR2`] به‌طور خودکار توسط CPU روی خطای صفحه تنظیم می‌شود و حاوی آدرس مجازی قابل دسترسی است که باعث رخ دادن خطای صفحه شده است. ما برای خواندن و چاپ آن از تابع [`Cr2::read`] کریت ` x86_64` استفاده می‌کنیم. نوع [`PageFaultErrorCode`] اطلاعات بیشتری در مورد نوع دسترسی به حافظه‌ای که باعث خطای صفحه شده است، فراهم می کند، به عنوان مثال این امر به دلیل خواندن یا نوشتن بوده است. به همین دلیل ما آن را نیز چاپ می‌کنیم. بدون رفع خطای صفحه نمی‌توانیم به اجرا ادامه دهیم، بنابراین در انتها یک [hlt_loop] اضافه می‌کنیم.

[`CR2`]: https://en.wikipedia.org/wiki/Control_register#CR2
[`Cr2::read`]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/registers/control/struct.Cr2.html#method.read
[`PageFaultErrorCode`]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/structures/idt/struct.PageFaultErrorCode.html
[LLVM bug]: https://github.com/rust-lang/rust/issues/57270
[`hlt_loop`]: @/edition-2/posts/07-hardware-interrupts/index.md#the-hlt-instruction

اکنون می‌توانیم به برخی از حافظه‌های خارج از هسته خود دسترسی پیدا کنیم:

```rust
// in src/main.rs

#[no_mangle]
pub extern "C" fn _start() -> ! {
    println!("Hello World{}", "!");

    blog_os::init();

    // new
    let ptr = 0xdeadbeaf as *mut u8;
    unsafe { *ptr = 42; }

    // as before
    #[cfg(test)]
    test_main();

    println!("It did not crash!");
    blog_os::hlt_loop();
}
```

هنگامی که آن را اجرا می‌کنیم، می‌بینیم که کنترل‌کننده خطای صفحه ما صدا زده می‌شود:

![EXCEPTION: Page Fault, Accessed Address: VirtAddr(0xdeadbeaf), Error Code: CAUSED_BY_WRITE, InterruptStackFrame: {…}](qemu-page-fault.png)

ثبات `CR2` در واقع حاوی` 0xdeadbeaf` هست، آدرسی که سعی کردیم به آن دسترسی پیدا کنیم. کد خطا از طریق [`CAUSED_BY_WRITE`] به ما می‌گوید که خطا هنگام تلاش برای انجام یک عملیات نوشتن رخ داده است. حتی از طریق [بیت‌هایی که تنظیم _نشده‌اند_][`PageFaultErrorCode`] اطلاعات بیشتری به ما می‌دهد. به عنوان مثال، عدم تنظیم پرچم `PROTECTION_VIOLATION` به این معنی است که خطای صفحه رخ داده است زیرا صفحه هدف وجود ندارد.

[`CAUSED_BY_WRITE`]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/structures/idt/struct.PageFaultErrorCode.html#associatedconstant.CAUSED_BY_WRITE

می‌بینیم که اشاره‌گر دستورالعمل فعلی `0x2031b2` می‌باشد، بنابراین می‌دانیم که این آدرس به یک صفحه کد اشاره دارد. صفحات کد توسط بوت‌لودر بصورت فقط خواندنی نگاشت می‌شوند، بنابراین خواندن از این آدرس امکان‌پذیر است اما نوشتن باعث خطای صفحه می‌شود. می‌توانید این کار را با تغییر اشاره‌گر `0xdeadbeaf` به `0x2031b2` امتحان کنید:

```rust
// Note: The actual address might be different for you. Use the address that
// your page fault handler reports.
let ptr = 0x2031b2 as *mut u8;

// read from a code page
unsafe { let x = *ptr; }
println!("read worked");

// write to a code page
unsafe { *ptr = 42; }
println!("write worked");
```

با کامنت کردن خط آخر، می‌بینیم که دسترسی خواندن کار می‌کند، اما دسترسی نوشتن باعث خطای صفحه می‌شود:

![QEMU with output: "read worked, EXCEPTION: Page Fault, Accessed Address: VirtAddr(0x2031b2), Error Code: PROTECTION_VIOLATION | CAUSED_BY_WRITE, InterruptStackFrame: {…}"](qemu-page-fault-protection.png)

می‌بینیم که پیام _"read worked"_ چاپ شده است، که نشان می‌دهد عملیات خواندن هیچ خطایی ایجاد نکرده است. با این حال، به جای پیام _"write worked"_ خطای صفحه رخ می‌دهد. این بار پرچم [`PROTECTION_VIOLATION`] علاوه بر پرچم [`CAUSED_BY_WRITE`] تنظیم شده است، که نشان‌دهنده‌ وجود صفحه است، اما عملیات روی آن مجاز نیست. در این حالت نوشتن در صفحه مجاز نیست زیرا صفحات کد به صورت فقط خواندنی نگاشت می‌شوند.

[`PROTECTION_VIOLATION`]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/structures/idt/struct.PageFaultErrorCode.html#associatedconstant.PROTECTION_VIOLATION

### دسترسی به جدول‌های صفحه

بیایید سعی کنیم نگاهی به جدول‌های صفحه بیندازیم که نحوه نگاشت هسته را مشخص می‌کند:

```rust
// in src/main.rs

#[no_mangle]
pub extern "C" fn _start() -> ! {
    println!("Hello World{}", "!");

    blog_os::init();

    use x86_64::registers::control::Cr3;

    let (level_4_page_table, _) = Cr3::read();
    println!("Level 4 page table at: {:?}", level_4_page_table.start_address());

    […] // test_main(), println(…), and hlt_loop()
}
```

تابع [`Cr3::read`] از ` x86_64` جدول صفحه سطح 4 که در حال حاضر فعال است را از ثبات `CR3` برمی‌گرداند. یک تاپل (کلمه: tuple) از نوع [`PhysFrame`] و [`Cr3Flags`] برمی‌گرداند. ما فقط به قاب علاقه‌مَندیم، بنابراین عنصر دوم تاپل را نادیده می‌گیریم.

[`Cr3::read`]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/registers/control/struct.Cr3.html#method.read
[`PhysFrame`]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/structures/paging/frame/struct.PhysFrame.html
[`Cr3Flags`]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/registers/control/struct.Cr3Flags.html

هنگامی که آن را اجرا می‌کنیم، خروجی زیر را مشاهده می‌کنیم:

```
Level 4 page table at: PhysAddr(0x1000)
```

بنابراین جدول صفحه سطح 4 که در حال حاضر فعال است در آدرس `0x100` در حافظه _فیزیکی_ ذخیره می‌شود، همان‌طور که توسط نوع بسته‌بندی [`PhysAddr`] نشان داده شده است. حال سوال این است: چگونه می‌توانیم از هسته خود به این جدول دسترسی پیدا کنیم؟

[`PhysAddr`]: https://docs.rs/x86_64/0.14.2/x86_64/addr/struct.PhysAddr.html

دسترسی مستقیم به حافظه فیزیکی در هنگام فعال بودن صفحه‌بندی امکان پذیر نیست، زیرا برنامه‌ها به راحتی می‌توانند محافظت از حافظه (ترجمه: memory protection) را دور بزنند و در غیر این‌صورت به حافظه سایر برنامه‌ها دسترسی پیدا می‌کنند. بنابراین تنها راه دسترسی به جدول از طریق برخی از صفحه‌های مجازی است که به قاب فیزیکی در آدرس`0x1000` نگاشت شده. این مشکل ایجاد نگاشت برای قاب‌های جدول صفحه یک مشکل کلی است، زیرا هسته به طور مرتب به جدول‌های صفحه دسترسی دارد، به عنوان مثال هنگام اختصاص پشته برای یک نخِ (ترجمه: thread) جدید.

راه حل‌های این مشکل در پست بعدی با جزئیات توضیح داده شده است.

## خلاصه

این پست دو روش حفاظت از حافظه را ارائه می‌دهد: تقسیم‌بندی و صفحه‌بندی. در حالی که اولی از ناحیه حافظه با اندازه متغیر استفاده می‌کند و از تکه‌تکه شدن خارجی رنج می‌برد، دومی از صفحات با اندازه ثابت استفاده می‌کند و امکان کنترل دقیق‌تر مجوزهای دسترسی را فراهم می‌کند.

صفحه‌بندی اطلاعات نگاشت صفحات موجود در جدول‌های صفحه با یک یا چند سطح را ذخیره می‌کند. معماری x86_64 از جدول‌های صفحه با 4 سطح و اندازه صفحه 4KiB استفاده می‌کند. سخت‌افزار به‌طور خودکار جدول‌های صفحه را مرور می‌کند و ترجمه‌های حاصل را در TLB ذخیره می‌کند. این بافر به طور شفاف به‌روز نمی‌شود و باید به صورت دستی با تغییر جدول صفحه، فلاش شود.

ما فهمیدیم که هسته ما در حال حاضر در بالای صفحه‌بندی اجرا می‌شود و دسترسی غیرقانونی حافظه باعث استثناهای خطای صفحه می‌شود. ما سعی کردیم به جدول‌های صفحه فعلی دسترسی پیدا کنیم، اما قادر به انجام این کار نبودیم زیرا ثبات CR3 یک آدرس فیزیکی را ذخیره می‌کند که ما نمی‌توانیم مستقیماً از هسته به آن دسترسی داشته باشیم.

## بعدی چیست؟

در پست بعدی نحوه پیاده‌سازی پشتیبانی برای صفحه‌بندی در هسته توضیح داده شده است. که روش‌های مختلفی برای دسترسی به حافظه فیزیکی از هسته ارائه می‌دهد، که دسترسی به جدول‌های صفحه‌ای که هسته در آن اجرا می‌شود را امکان‌پذیر می‌کند. در این مرحله ما می‌توانیم توابع را برای ترجمه آدرس‌های مجازی به فیزیکی و ایجاد نگاشت‌های جدید در جدول‌های صفحه پیاده‌سازی کنیم.
